Ödəniş gecikəndə ilk reaksiya adətən tez və sərt tələb göndərmək olur. Lakin borc məsələsində daha faydalı ilk addım sübutları toplamaqdır. Tələbin hüquqi əsası, məbləği, ödəmə vaxtı və qarşı tərəfin kimliyi bir qovluqda aydın görünməlidir. Mülki Prosessual Məcəllə mülki və kommersiya mübahisələri üzrə məhkəmə icraatının qaydasını müəyyən edir; prosesə hazırlıq isə hələ məhkəmədən xeyli əvvəl başlanır.
Birinci qovluq: öhdəliyin yaranması
Yazılı müqavilə varsa, imzalı nüsxəni və bütün əlavələri saxlayın. Yazılı müqavilə yoxdursa, sifariş, kommersiya təklifi, e-poçt, messencer yazışması, hesab, hesab-faktura və qəbul edilən təklif birlikdə münasibətin necə yarandığını göstərə bilər. Vacib olan tək bir sənədə ümid etmək deyil, ardıcıl hekayə yaratmaqdır: nə sifariş edildi, hansı şərtlə razılaşdırıldı, kim təsdiqlədi.
İkinci qovluq: icranın sübutu
Mallar təhvil verilibsə, qaimə, təhvil-təslim aktı, anbar çıxarışı, kuryer sübutu və qəbul edən şəxsin məlumatı faydalıdır. Xidmət göstərilibsə, iş nəticəsi, hesabat, təqdimat, giriş qeydləri, mərhələli aktlar və müştərinin qəbulunu göstərən yazışmalar toplanmalıdır. Hər faylın tarixini, mənbəyini və hansı faktı təsdiqlədiyini ayrıca qeyd edin. Sonradan sənədi axtarmaq vaxt itkisi yaradır.
Üçüncü qovluq: məbləğin hesablanması
Əsas borcu, edilmiş qismən ödənişləri, geri qaytarılmış malı və razılaşdırılmış endirimləri ayrı sətirlərdə göstərin. Hesablamanı bir cədvəldə aparın: sənədin tarixi, məbləği, son ödəmə günü, daxil olan ödəniş və qalıq borc. Müqavilədə gecikmə üzrə dəbbə pulu və ya faiz nəzərdə tutulubsa, onun şərtini ayrıca yoxlayın; qeyri-müəyyən və ya səhv hesablanmış tələb qarşı tərəfin etirazını gücləndirə bilər.
Dördüncü qovluq: yazılı müraciət
Müraciət qısa, faktiki və ölçülü olmalıdır. Qarşı tərəfin rekvizitləri, müqavilə və ya sifarişin tarixi, icranın təsviri, tələb edilən məbləğ, ödəniş üçün ağlabatan müddət və bank məlumatı kifayət edir. Məktubda emosional ittihamlardan qaçın. Göndəriş üsulu sonradan sübut edilə bilməlidir: elektron poçt göndərişi, kuryer təhvil sənədi, poçt bildirişi və ya razılaşdırılmış elektron platforma uyğun seçim ola bilər.
Yazışmanı dəyişdirməyin
Ekran görüntüsü yalnız köməkçi vasitə ola bilər. Mümkünsə yazışmanın tam ixracını, e-poçtun texniki məlumatını, fayl əlavələrini və ilkin sənədləri qoruyun. Faylın adını dəyişmək, mətnə müdaxilə etmək və ya mesajları seçərək paylaşmaq etibarlılıqla bağlı sual yarada bilər. Orijinalı saxlayın, işlək nüsxə ilə çalışın.
Danışıqlar və barışıq
Sülh yolu ilə həll çox vaxt daha sürətli olur. Danışıqlar zamanı yeni möhlət, hissə-hissə ödəniş və ya endirim razılaşdırılarsa, bunu yazılı təsdiqləyin. Yeni razılaşmada köhnə borcun taleyi, qrafik və pozuntu halında nə ediləcəyi dəqiq yazılmalıdır. Sadəcə “gələn həftə ödəyəcəyəm” vədi sənədli həll əvəzi deyil.
Nə vaxt hüquqi qiymətləndirmə vacibdir?
Qarşı tərəf borcu inkar edirsə, sənədlər qarışıqdırsa, məbləğ böyükdürsə, bir neçə müqavilə iç-içə keçibsə və ya müddət məsələsi ortaya çıxıbsa, növbəti addımdan əvvəl sənədlərin hüquqi qiymətləndirilməsi məqsədəuyğundur. Hazırlıqlı dosye həm danışıqlara, həm də mümkün məhkəmə proseduruna daha sağlam başlanğıcdır.
Bu yazı fərdi hüquqi rəy deyil; konkret iddia və müddətlər sənədlər əsasında ayrıca araşdırılmalıdır.
Şərti nümunə: üç hesab və qismən ödəniş
Tutaq ki, xidmət üzrə üç hesab təqdim olunub: 1 500 AZN, 1 200 AZN və 1 300 AZN. Qarşı tərəf 1 000 AZN köçürüb, amma təyinatda hansı hesabı ödədiyini yazmayıb. Bu, real iş deyil; sənədli hesablamanın quruluşunu göstərən nümunədir.
Cədvəldə hər hesabın tarixini, məbləğini, müqavilə və ya qəbul aktını, razılaşdırılmış ödəniş tarixini və daxil olan köçürməni göstərin. Ümumi hesab 4 000 AZN, görünən ödəniş 1 000 AZN, aralıq qalıq 3 000 AZN-dir. Bu rəqəm hüquqi tələb barədə yekun nəticə deyil: endirim, qaytarma, qarşılıqlı hesablaşma və digər sənədlər də ayrıca yoxlanmalıdır.
Bir səhifəlik tələb dosyesi
Dosyeni altı blokla qurun: öhdəliyin əsası; icranın sübutu; hesab və ödəniş cədvəli; qarşı tərəfin rekvizitləri; yazışmalar; tələb məktubu və çatdırılma izi. Hər sənədin yanında hansı faktı təsdiqlədiyini bir cümlə ilə yazın. Məsələn, “11 mart təhvil aktı — xidmətin qəbulunu göstərir”.
İmzalı nüsxəni, əlavələri, bank sənədlərini və orijinal e-poçtları dəyişdirmədən saxlayın. Ekran görüntüsü köməkçi materialdır; mümkün olduqda ilkin sənədi də qoruyun. Tarix sırası qarşı tərəfin razılaşdığı və etiraz etdiyi məqamları görməyə kömək edir.
Konsultasiyaya hazırlıq
Hadisələrin xronologiyasını və məbləğ cədvəlini hazırlayın. Müqavilə, hesablar, aktlar və yazışmalar əsasında çatışmayan sənədləri müəyyənləşdirmək üçün ilkin konsultasiyaya müraciət edə bilərsiniz.
Rəsmi mənbələr
Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsi
Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi
